چرا این الگوها در جدول دیده نمی‌شوند
بیشتر قاعده‌های کشف تقلب و انطباق روی یک سطر کار می‌کنند: مبلغ این تراکنش، سن این حساب، تعداد خسارت‌های این بیمه‌گذار. الگوهای این فهرست این‌طور نیستند. هر کدام از چند موجودیت ساخته می‌شود که تک‌تک عادی‌اند و فقط رابطه‌شان مشکوک است.
برای هر الگو سه چیز آورده‌ایم: در گراف چه شکلی دارد، چه داده‌ای برای دیدنش لازم است و نام سناریوی نمونه‌اش در بخش «سناریوهای نمونه» در نسخهٔ نمایشی یال‌تک. همهٔ نمونه‌ها ساختگی‌اند.
۱. وثیقهٔ تکراری در چند بانک
یک ملک یا یک دستگاه صنعتی هم‌زمان نزد دو یا چند بانک وثیقه گذاشته می‌شود و هر بانک خیال می‌کند وثیقهٔ کامل در اختیار دارد. در گراف، گرهٔ دارایی با چند یال وثیقه به تسهیلات بانک‌های مختلف وصل است و جمع تسهیلات از ارزش کارشناسی بیشتر است.
دادهٔ لازم
- پلاک ثبتی یا شناسهٔ دارایی وثیقه و ارزش کارشناسی آن؛
- تسهیلات مرتبط در هر بانک، که معمولاً از سامانهٔ اعتبارسنجی یا استعلام مشترک می‌آید.
۲. ضمانت‌های چرخشی
شرکت الف ضامن وام شرکت ب است، ب ضامن ج و ج ضامن الف. روی کاغذ هر سه وام ضامن دارند، اما اگر یکی نکول کند همه با هم زمین می‌خورند و پشتوانهٔ بیرونی واقعی وجود ندارد. در گراف این الگو چرخه‌ای جهت‌دار از یال‌های ضمانت است که اغلب با مدیر یا نشانی مشترک میان شرکت‌ها همراه است.
دادهٔ لازم
- ضامن‌های هر تسهیلات؛
- مدیران و سهام‌داران ضامن‌ها و وام‌گیرندگان.
۳. چک‌بازی با چک‌های برگشتی
چند حساب با چک‌هایی که به هم می‌دهند موجودی ساختگی می‌سازند: پیش از آن‌که یک چک برگشت بخورد، چک دیگری واریز می‌شود و حساب مدتی پر به نظر می‌رسد. در گراف چرخه‌ای از یال‌های چک میان چند حساب دیده می‌شود که چند یال آن برگشت خورده‌اند و فاصلهٔ زمانی میانشان کوتاه است.
دادهٔ لازم
- صدور، واگذاری و برگشت چک با تاریخ؛
- صاحبان حساب‌ها و رابطهٔ میانشان؛
- استعلام چک برگشتی.
۴. تصادف ساختگی
گروهی از افراد در چند تصادف با نقش‌های جابه‌جا حاضرند و خسارت‌ها در یک تعمیرگاه بسته می‌شوند. در گراف یک خوشهٔ کوچک و متراکم از اشخاص و خودروها دیده می‌شود که به یک مرکز خدمات مشترک وصل است. شرح کامل این الگو در نوشتهٔ تقلب و پول‌شویی در صنعت بیمه آمده است.
دادهٔ لازم
- پرونده‌های خسارت با نقش هر شخص؛
- پلاک خودروها، تعمیرگاه و مرکز درمانی؛
- تلفن و نشانی اشخاص.
۵. تبانی در مناقصه
راهنمای OECD برای مبارزه با تبانی در خریدهای عمومی چند نشانهٔ مشخص می‌آورد: برنده‌ها به نوبت عوض می‌شوند، پیشنهادهای بازنده فقط چند درصد بالاتر از برنده‌اند، شرکت‌کنندگان تلفن یا نشانی مشترک دارند و بازنده‌ها بعداً پیمانکار دست دوم برنده می‌شوند.
در گراف، شرکت‌کنندگان یک مناقصه به گرهٔ مناقصه وصل‌اند. با افزودن دادهٔ ثبتی، همین شرکت‌ها با یال مدیر، نشانی یا تلفن مشترک به هم می‌رسند و یال‌های قرارداد دست دوم از برنده به بازنده‌ها برمی‌گردد. چرخش برنده‌ها هم در ترتیب زمانی مناقصه‌ها پیداست.
دادهٔ لازم
- شرکت‌کنندگان و مبلغ پیشنهاد هر مناقصه؛
- برنده و قراردادهای دست دوم؛
- مدیران، نشانی و تلفن شرکت‌ها.
۶. فروشندهٔ صوری با مالک آشنا
در «درخت تقلب» انجمن بازرسان خبرهٔ تقلب (ACFE)، طرح‌های صورت‌حساب‌سازی، رشوه و تبانی در مناقصه از شاخه‌های اصلی تقلب درون‌سازمانی‌اند. نمونهٔ رایج: شرکتی تازه که مالکش از بستگان یکی از کارکنان واحد خرید است، فروشندهٔ سازمان می‌شود و پرداخت‌ها به آن کمی کمتر از سقف تأیید مدیر انجام می‌شود.
در گراف دو مسیر به هم می‌رسند: مسیر پرداخت از سازمان به فروشنده و مسیر خانوادگی یا نشانی مشترک از فروشنده به کارمند خرید. توزیع مبلغ پرداخت‌ها هم نشانه است: تجمع پرداخت‌ها درست زیر سقف تأیید.
دادهٔ لازم
- فهرست فروشندگان و پرداخت‌ها با سقف‌های تأیید؛
- اطلاعات کارکنان واحد خرید؛
- دادهٔ ثبتی فروشنده.
۷. وام‌های پیاپی با هویت‌های ساختگی
چند هویت ساختگی یا نیمه‌ساختگی، که هر کدام ترکیبی از اطلاعات واقعی و جعلی‌اند، در چند روز از چند وام‌دهنده تسهیلات خرد می‌گیرند. هر درخواست کوچک است و از اعتبارسنجی عبور می‌کند. در گراف همهٔ این درخواست‌ها به یک دستگاه، یک نشانی IP یا یک شمارهٔ تماس مشترک می‌رسند.
دادهٔ لازم
- شناسهٔ دستگاه و نشانی IP درخواست‌ها؛
- تلفن و ایمیل متقاضیان؛
- تاریخ و مبلغ درخواست‌ها.
۸. فروش فاکتور صوری
شرکتی کاغذی که چند ماه از ثبتش گذشته، برای چند خریدار فاکتورهای کلان صادر می‌کند. خریداران با این فاکتورها هزینه یا اعتبار مالیاتی می‌گیرند، اما پرداختی متناسب با فاکتورها از حساب خریداران به حساب فروشنده نمی‌رود. در گراف یال‌های فاکتور پرحجم‌اند و یال‌های پرداخت میان همان دو گره خالی یا بسیار کوچک.
دادهٔ لازم
- فاکتورها با شناسهٔ فروشنده و خریدار؛
- تراکنش‌های بانکی میان آن‌ها؛
- تاریخ ثبت و سرمایهٔ فروشنده.
۹. تسهیلات به اشخاص مرتبط با بانک
بانکی که بخشی از تسهیلاتش را به شرکت‌های سهام‌داران خودش می‌دهد، ریسک را از ترازنامه پنهان می‌کند. مقررات احتیاطی برای این تسهیلات سقف و شرایط گذاشته است، اما رابطه همیشه مستقیم نیست؛ گاهی وام‌گیرنده شرکتی است که مدیرش برادر عضو هیئت‌مدیرهٔ سهام‌دار بانک است.
در گراف مسیری از بانک به سهام‌دار، از سهام‌دار به مدیر یا خویشاوند و از آنجا به وام‌گیرنده دیده می‌شود. قاعده می‌تواند هر وام‌گیرنده‌ای را که با مسیری کوتاه‌تر از سه گام به سهام‌داران بانک می‌رسد علامت بزند.
دادهٔ لازم
- سهام‌داران و مدیران بانک؛
- وام‌گیرندگان و مدیرانشان؛
- دادهٔ ثبتی و رابطه‌های خانوادگی در دسترس.
۱۰. تمرکز تسهیلات پشت یک مالک واقعی
سقف تسهیلات به ذی‌نفع واحد برای این است که بانک با نکول یک گروه زمین نخورد. وقتی ده شرکت با نام‌های مختلف هر کدام کمی زیر سقف وام بگیرند و همه به یک مالک واقعی برسند، سقف عملاً دور زده شده است. در گراف این شرکت‌ها از راه زنجیرهٔ سهام‌داری به یک گرهٔ شخص می‌رسند و جمع تسهیلاتشان از سقف بیشتر است.
دادهٔ لازم
- تسهیلات هر شرکت؛
- زنجیرهٔ سهام‌داری تا اشخاص حقیقی؛
- سقف ذی‌نفع واحد به‌صورت پارامتر قابل تنظیم.
۱۱. مالکیت پنهان زیر آستانهٔ افشا
گزارش مشترک FATF و گروه اگمونت دربارهٔ پنهان کردن مالکیت واقعی فهرستی از نشانه‌ها دارد: مدیران اسمی که نامشان در شرکت‌های زیادی تکرار می‌شود، نشانی ثبتی مشترک میان شرکت‌های بی‌ربط، شرکت‌های خفته‌ای که ناگهان مبالغ کلان جابه‌جا می‌کنند، حساب‌هایی که پول فقط از آن‌ها عبور می‌کند، ساختارهایی پیچیده‌تر از نیاز کسب‌وکار، سهم‌هایی درست زیر آستانه و معاملات چرخه‌ای میان اشخاص مرتبط.
یکی از رایج‌ترین شکل‌ها تقسیم سهم یک نفر میان خودش، همسر و فرزندانش است تا سهم هیچ‌کدام به آستانهٔ افشا یا شناسایی مالک واقعی نرسد. در گراف چند گرهٔ شخص با یال خانوادگی یا نشانی مشترک به یک شرکت وصل‌اند و جمع سهمشان از آستانه بیشتر است.
دادهٔ لازم
- سهام‌داران و درصد سهم هر کدام؛
- رابطه‌های خانوادگی و نشانی؛
- آستانهٔ افشا به‌صورت پارامتر قابل تنظیم.
۱۲. کارت بازرگانی اجاره‌ای
کارت بازرگانی به نام شخصی کم‌درآمد، مثلاً یک کارگر یا دانشجو، صادر می‌شود و دیگری با آن صادرات کلان انجام می‌دهد. ارز حاصل از صادرات برنمی‌گردد و رفع تعهد ارزی انجام نمی‌شود. وقتی پیگیری شروع می‌شود، صاحب کارت نه پولی دارد و نه از معاملات خبری. در گراف چند کارت بازرگانی به یک ترخیص‌کار، یک نشانی یا یک حساب مشترک وصل‌اند و ارزش صادرات هر کدام با درآمد صاحبش تناسبی ندارد.
راهنمای FinCEN دربارهٔ پول‌شویی مبتنی بر تجارت نشانه‌های مکملی می‌آورد: پرداخت از طرف شخص ثالث، شرح ناهمخوان کالا در اسناد مختلف، کالای گران‌قیمتی که از منطقهٔ آزاد عبور می‌کند و مبالغ ورودی و خروجی تقریباً برابر.
دادهٔ لازم
- دارندگان کارت بازرگانی و درآمد اظهارشدهٔ آن‌ها؛
- اظهارنامه‌های گمرکی و وضعیت رفع تعهد ارزی؛
- حساب‌های دریافت و پرداخت.
۱۳. جایگزینی مدیر فهرست سیاه با خویشاوند
مدیری که در فهرست سیاه یا محرومیت قرار می‌گیرد، روز بعد از سمتش کنار می‌رود و خویشاوندش جای او می‌نشیند. روی کاغذ شرکت دیگر مدیر مسئله‌دار ندارد. در گراف، آگهی‌های تغییرات روزنامهٔ رسمی نشان می‌دهند مدیر تازه با مدیر قبلی نشانی یا نسبت خانوادگی مشترک دارد و فاصلهٔ دو رویداد فقط یک روز است.
دادهٔ لازم
- آگهی‌های تغییر مدیران با تاریخ؛
- فهرست‌های سیاه، محرومیت و تحریم؛
- رابطه‌های خانوادگی و نشانی.
جمع‌بندی در یک جدول
همهٔ این الگوها در یال‌تک قاعده‌های قابل تنظیم‌اند. آستانه‌ها، مثل سقف ذی‌نفع واحد یا آستانهٔ افشای سهم، پارامترند تا با آخرین مقررات هم‌خوان بمانند.
| الگو | حوزه | نشانهٔ اصلی در گراف |
|---|---|---|
| وثیقهٔ تکراری | بانک | یک دارایی با چند یال وثیقه |
| ضمانت چرخشی | بانک | چرخهٔ جهت‌دار ضمانت |
| چک‌بازی | بانک | چرخهٔ چک با برگشتی‌های پیاپی |
| تصادف ساختگی | بیمه | خوشهٔ متراکم با مرکز خدمات مشترک |
| تبانی در مناقصه | خرید سازمانی | شرکت‌کنندگان هم‌نشانی و قرارداد دست دوم |
| فروشندهٔ صوری | خرید سازمانی | مسیر خانوادگی تا کارمند خرید |
| هویت‌های ساختگی | بانک و اعتبار | چند متقاضی با یک دستگاه |
| فاکتور صوری | مالیات و تجارت | یال فاکتور بدون یال پرداخت |
| تسهیلات اشخاص مرتبط | بانک | مسیر کوتاه تا سهام‌دار بانک |
| تمرکز تسهیلات | بانک | چند وام‌گیرنده با یک مالک واقعی |
| سهم زیر آستانه | بانک و بازار سرمایه | سهم‌های خانوادگی که جمعشان از آستانه می‌گذرد |
| کارت بازرگانی اجاره‌ای | تجارت خارجی | کارت‌های کم‌درآمد با حساب یا نشانی مشترک |
| مدیر جایگزین | همهٔ حوزه‌ها | تغییر مدیر یک روز پس از فهرست سیاه |
منابع
- ۱OECD Guidelines for Fighting Bid Rigging in Public Procurement (2025 update)oecd.org
- ۲Unearthing occupational fraud in your business (ACFE fraud tree)criadv.com
- ۳FATF and Egmont: Concealment of Beneficial Ownership, Annex Eegmontgroup.org
- ۴FinCEN Advisory FIN-2010-A001: Trade-Based Money Launderingfincen.gov
این مطلب تحلیل عمومی است و نظر حقوقی نیست؛ پیش از اجرا با واحد حقوقی تطبیق دهید.