یک معامله عادی است؛ شبکهٔ معاملات نه
بیشتر سامانه‌های نظارت بازار به قیمت و حجم نگاه می‌کنند: جهش غیرعادی، صف خرید ناگهانی، حجمی چند برابر میانگین. این نشانه‌ها لازم‌اند ولی کافی نیستند. جهش قیمت ممکن است دلیل بنیادی داشته باشد و دستکاری ماهرانه ممکن است هیچ جهش بزرگی نسازد.
چیزی که دستکاری را از معاملهٔ عادی جدا می‌کند، معمولاً رابطهٔ میان طرف‌های معامله است. اگر بدانید پشت پنج کد معاملاتی که امروز یک نماد کم‌شناور را میان هم دست‌به‌دست کرده‌اند یک خانواده با یک نشانی نشسته است، دیگر با پنج معامله‌گر مستقل روبه‌رو نیستید. این دانسته در دادهٔ معاملات نیست؛ در دادهٔ هویتی، تماس و ثبتی است. گراف این دو را کنار هم می‌گذارد.
مادهٔ ۴۶: فهرست اصلی تخلفات بازار
قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۸۴ تصویب شد و مادهٔ ۴۶ آن هستهٔ تخلفات بازار را تعریف می‌کند. به زبان ساده، سه دسته رفتار در این ماده آمده است:
- معامله با استفاده از اطلاعات نهانی، یا افشای این اطلاعات برای دیگران پیش از انتشار عمومی؛
- معاملات فریبنده یا دستکاری‌کننده که ظاهری گمراه‌کننده از فعالیت یا قیمت یک ورقهٔ بهادار می‌سازند؛
- انتشار اطلاعات خلاف واقع که بر قیمت یا تصمیم سرمایه‌گذاران اثر می‌گذارد.
این نوشته دربارهٔ کشف است، نه دربارهٔ حکم. سامانه نشانه‌ها را پیدا می‌کند و تشخیص تخلف با ناظر و مرجع رسیدگی است.
معاملات صوری: خانواده‌ای که با خودش معامله می‌کند
معاملهٔ صوری یعنی خرید و فروشی که مالکیت اقتصادی را واقعاً جابه‌جا نمی‌کند. هدف ساختن حجم است: نمادی که هر روز معامله می‌شود نقدشونده به نظر می‌رسد و معامله‌گران دیگر را جذب می‌کند.
در گراف، این الگو حلقه‌ای بسته است. چند کد معاملاتی که دارندگانشان نشانی یا تلفن مشترک دارند، یک نماد کم‌شناور را چند روز پیاپی میان خودشان می‌خرند و می‌فروشند. سهم هر کد از کل معاملات نماد ممکن است کوچک باشد، اما وقتی کدها را بر اساس نشانی مشترک گروه کنید، سهم گروه ناگهان بزرگ می‌شود.
دادهٔ لازم
- معاملات روزانه با کد خریدار و فروشنده؛
- دارندهٔ هر کد و نشانی و تلفن او؛
- سهم شناور آزاد نماد.
کدهای اجاره‌ای و خرید هماهنگ
کد اجاره‌ای کدی است که به نام یک نفر ثبت شده و دیگری با آن معامله می‌کند. صاحب کد معمولاً در ازای مبلغی کد را در اختیار می‌گذارد و از معاملات خبر ندارد. گردانندهٔ کدها با ده‌ها کد به‌ظاهر مستقل می‌تواند سقف‌های خرید را دور بزند و تقاضایی ساختگی بسازد.
نشانهٔ گرافی این الگو روشن است: چند کد تازه که در فاصلهٔ کوتاهی ثبت شده‌اند و یک شمارهٔ همراه مشترک دارند، در همان چند روز یک نماد کم‌شناور را می‌خرند. چند هفته بعد، معمولاً پس از رشد قیمت، همه با هم می‌فروشند. هر خرید به‌تنهایی کوچک است؛ گرهٔ تلفن مشترک آن‌ها را به هم می‌دوزد.
دادهٔ لازم
- تاریخ ایجاد کد و شمارهٔ همراه ثبت‌شده؛
- نشانی IP یا شناسهٔ دستگاه ورود به سامانهٔ معاملات برخط، اگر کارگزار در اختیار دارد؛
- زمان و حجم سفارش‌های خرید و فروش هر کد.
معامله با اطلاعات نهانی
اطلاعات نهانی خبری است که هنوز منتشر نشده و اگر منتشر شود بر قیمت اثر می‌گذارد: قراردادی بزرگ، زیانی سنگین یا افزایش سرمایه. کسانی که پیش از انتشار به این خبر دسترسی دارند، مدیران، سهام‌داران عمده، حسابرسان و مشاوران ناشرند. ریسک اصلی اما در حلقهٔ دوم است: بستگان و نزدیکان همین افراد.
قاعدهٔ گرافی ساده است. برای هر افشای بااهمیت در سامانهٔ کدال، خریدهای ۳۰ روز پیش از آن را بگیرید و ببینید کدام خریداران به هیئت‌مدیره یا سهام‌داران ناشر وصل‌اند. اتصال ممکن است مستقیم باشد، یا از راه نشانی و تلفن مشترک، یا از راه شرکتی که هر دو در آن سهم دارند. خریدی که چند روز پیش از افشا انجام شده و خریدارش با مسیری دوگامی به مدیر ناشر می‌رسد، ارزش بررسی دارد.
دادهٔ لازم
- افشاهای ناشر با زمان دقیق انتشار؛
- ترکیب هیئت‌مدیره و سهام‌داران عمده از دادهٔ ثبتی؛
- رابطه‌های خانوادگی، نشانی و تلفن، هرجا که قانوناً در دسترس است.
معاملات با اشخاص وابسته که افشا نشده‌اند
همهٔ تخلفات روی تابلوی معاملات رخ نمی‌دهند. ناشری که با شرکت متعلق به برادر مدیرعاملش قرارداد خرید می‌بندد و آن را به‌عنوان معامله با اشخاص وابسته افشا نمی‌کند، به سهام‌داران خرد زیان می‌زند، حتی اگر هیچ معاملهٔ مشکوکی روی نماد نباشد.
برای دیدن این الگو باید دادهٔ ثبتی ناشر و طرف‌های قرارداد را کنار هم گذاشت: مدیران و سهام‌داران هر دو شرکت، نشانی‌ها و تغییرات آن‌ها در روزنامهٔ رسمی. یال‌تک این داده را از رسمیو می‌گیرد و هر مسیر کوتاه میان ناشر و طرف قرارداد را نشان می‌دهد. بعد می‌شود نتیجه را با فهرست معاملات افشاشده با اشخاص وابسته در صورت‌های مالی مقایسه کرد.
هویت در بازار سرمایه: کد ملی و سجام
همهٔ این تحلیل‌ها به یک چیز تکیه دارند: این‌که بدانیم پشت هر کد چه کسی است. در بازار سرمایهٔ ایران شناسایی مشتری به کد ملی و ثبت‌نام در «سجام»، سامانهٔ جامع اطلاعات مشتریان، گره خورده است. همین پیوند به گراف اجازه می‌دهد کدهای یک شخص در کارگزاری‌های مختلف به یک گره برسند.
تطبیق موجودیت اینجا اهمیت پیدا می‌کند. نام‌ها با املای متفاوت ثبت می‌شوند، نشانی‌ها با جزئیات متفاوت نوشته می‌شوند و شمارهٔ تلفن ممکن است با پیش‌شماره یا بدون آن باشد. یال‌تک پیش از ساختن گراف این تفاوت‌ها را یکدست می‌کند تا دو نشانی که در واقع یکی‌اند، دو گرهٔ جدا نشوند.
از نشانه تا پرونده
هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی اثبات تخلف نیست. خانواده‌ها گاهی واقعاً در یک سهم سرمایه‌گذاری می‌کنند و تلفن مشترک ممکن است مال دفتر یک کارگزاری باشد. ارزش گراف در این است که شواهد را کنار هم می‌گذارد و کارشناس را به سؤال درست می‌رساند.
| تخلف | نشانهٔ گرافی | دادهٔ اصلی |
|---|---|---|
| معاملات صوری | حلقهٔ بسته میان کدهای هم‌نشانی | معاملات و هویت دارندگان کد |
| خرید هماهنگ | کدهای تازه با تلفن مشترک و خرید هم‌زمان | تاریخ ایجاد کد و تلفن |
| اطلاعات نهانی | مسیر کوتاه از خریدار تا مدیر ناشر پیش از افشا | افشاها و دادهٔ ثبتی |
| معامله با اشخاص وابسته | مسیر میان ناشر و طرف قرارداد | دادهٔ ثبتی و صورت‌های مالی |
در یال‌تک هر هشدار به پرونده‌ای با مسئول، وضعیت و یادداشت تبدیل می‌شود. کارشناس زیرگراف را ذخیره می‌کند، نظر همکار را می‌خواهد و در نهایت گزارشی می‌نویسد که نشان می‌دهد چرا مورد به ناظر ارجاع شد یا چرا بسته شد.
منابع
این مطلب تحلیل عمومی است و نظر حقوقی نیست؛ پیش از اجرا با واحد حقوقی تطبیق دهید.
